معیارهای تشخیص "اهم" از "مهم" در فقه اسلامی

آنچه پیش‌روی شماست نوشتاری مرتبط با مجموعه‌های فلسفه فقه با عنوان «معیارهای تشخیص اَهم از مهم در فقه اسلامی» و از جمله مباحث فاخر و ارزشمندی است که تا کنون به صورت دقیق و عمیق مورد سنجش و ارزیابی قرار نگرفته است؛ با این توضیح که متکفّل استنباط اَهم، در هنگام تزاحم چند تکلیف نیازمند است که معیارهای ترجیح یک حکم را مترصّد شود و با تمسک به عقل، به کسر و انکسار ملاک‌های ترجیح بپردازد و در نهایت تکلیفی را که مطابق با آموزه‌های وحیانی است، گزینش نماید. این پژوهش که حاصل سه سال تلاش پی‌درپی در هزاران آیه و روایت به صورت تحلیلی و مستدلّ انجام شده، در صدد است که به صورت راهبردی به متدیّنین در گزینش تکالیف مطابق شریعت مدد رساند؛ تا از وادی تحیّر در عمل به تکالیف متعدّد رهایی یابند.

مقدمه     13


بخش اول: کلیات و مباحث نظری         23


فصل اوّل: «اَهمّ» و «مهمّ»   25


مبحث اوّل: پیشینۀ قاعده «اَهمّ و مهمّ»   26


مبحث دوّم: أدلۀ قاعدۀ«اَهمّ و مهمّ»       27


گفتار اوّل: کتاب     28


گفتار دوّم: سنّت     30


گفتار سوّم: سیرۀ عقلا          31


گفتار چهارم: حکم عقل         32


مبحث سوّم: موارد نقض قاعده 33


گفتار اوّل: توجیه وسیله برای هدف       34


گفتار دوّم: تقیّۀ در خون        36


فصل دوّم: مفاهیم مرتبط        39


مبحث اوّل: مفهوم تزاحم و تفاوت آن با مفاهیم مرتبط          40


گفتار اول: مفهوم تزاحم        40


گفتار دوم: نسبت تزاحم با قاعدۀ «اَهمّ و مهمّ»       41


گفتار سوم: تفاوت‌های تزاحم و تعارض  42


مبحث دوّم: مفاهیم مصلحت و مفسده      45


مبحث سوّم: اقسام تزاحم        49


گفتار اوّل: تزاحم امتثالی       49


گفتار دوم: تزاحم ملاکی        53


گفتار سوم: تزاحم حفظی       53


مبحث چهارم: وضعیت دو حکم متزاحم از منظر معیار‌ها     54


بخش دوم : اصول موازنۀ اهم و مهم     57


فصل اوّل: سطوح معرفت به اَهمّ          59


مبحث اوّل: معرفت به اَهمّ معلوم          60


مبحث دوّم: معرفت به اَهمّ مُحتمل         60


گفتار اوّل: دلایل قائلان به ترجیح «اَهمّ محتمل»    61


گفتار دوّم: دلایل قائلان به عدم ترجیح «اَهمّ محتمل»          61


گفتار سوم: اندیشۀ مختار در ترجیح «اَهمّ محتمل» 62


فصل دوّم: مرجع تشخیص اَهمّ 65


مبحث اوّل: محور بحث در تشخیص مرجع اَهمّ     66


مبحث دوّم: مرجعیّت عقل در تشخیص اَهمّ           69


مبحث سوّم: مرجعیّت شرع در تشخیص اَهمّ         70


گفتار اوّل: اندیشۀ إنعزال       71


گفتار دوّم: اندیشۀ شمول        72


گفتار سوّم: اندیشۀ اعتدال      74


مبحث چهارم: نقش عرف در تشخیص اَهمّ           75


گفتار اوّل: نظرات مثبتین مرجعیّت عرف           75


گفتار دوّم: نظرات نفی‌کنندگان مرجعیّت عرف      76


گفتار سوم: جمع بین نظرات   77


مبحث پنجم: نقش دیگر مرجع‌ها در تشخیص اَهمّ    78


مبحث ششم: تاثیر اتّحاد یا افتراق مرجع استنباط در تشخیص مرجع تزاحم          81



بخش سوم: معیارهای تشخیص اَهم از مهم و شواهد آن        85


فصل اوّل: بررسی معیارهای قطعی تشخیص اَهمّ   87


مبحث اوّل: معیار‌های مُستفاد از آیات و روایات     88


گفتار اول: وجه جمع میان بعضی از روایات متعارض در تشخیص اَهمّ 90


گفتار دوم: معیار‌های مُستفاد از آیات و روایات در تقویت دین و دین‌داری          92


گفتار سوم: معیار‌های مُستفاد از آیات و روایات در کیفیّت عمل          94


گفتار چهارم: معیارهای اَهمّ در تقابل حقوق مُستفاد از آیات و روایات    100


مبحث دوّم: معیار‌های مُستفاد از مقاصد شریعت    104


گفتار اول: وجه ارتباط تشخیص اَهمّ با مقاصد شریعت         104


گفتار دوم:جلوههای مقاصد شریعت       107


گفتار سوم: عدم استقصاء تعداد و ترتیب طولی «مقاصد شریعت»       116


گفتار چهارم: نمونه‌های عینی از تزاحم احکام در پرتو مرجّحیّت مقاصد شرع      119


مبحث سوّم: معیار‌های مُستفاد از حکم عقل          123


گفتار اول: ترجیح حکم بدون جایگزین بر حکم دارای بدل    124


گفتار دوم: ترجیح حکم فوری یا مضیّق بر حکم موسّع         125


گفتار سوم: ترجیح تکلیف مطلق بر تکلیف مشروط 125


گفتار چهارم:ترجیح تکلیف مسبوق به زمان وجوب 126


گفتار پنجم: ترجیح فاسد بر افسد (دفع افسد به فاسد) 126


مبحث چهارم: معیارهای مُستفاد از حضور مصلحت یا دفع مفسده        128


گفتار اول: اولویّت مصالح أخروی بر مصالح دنیوی           130


گفتار دوم: اولویّت مصالح نوعی بر شخصی        131


گفتار سوم: اولویّت مصالح ضروری بر عمومی و تحسینی   132


گفتار چهارم: اولویّت مصالح مقطوع بر احتمالی    133


گفتار پنجم: اولویّت مصالح مستمرّ بر مقطعی       134


گفتار ششم: اولویّت مصالح بنیادی بر شکلی         134


گفتار هفتم: اولویّت مصالح حافظ نظام بر دیگر مصالح        135


گفتار هشتم: اولویّت مصالح تؤأم با سهولت بر دیگر مصالح   135


گفتار نهم: اولویّت مصالح همسو با مقاصد شریعت بر دیگر مصالح      136


فصل دوّم: بررسی معیارهای احتمالی در تشخیص اَهمّ         137


مبحث اوّل: اولویّت دفع مفسده نسبت به جلب مصلحت         138


گفتار اول: محور بحث در اولویّت دفع مفسده        138


گفتار دوم: نمونه‌های اولویّت دفع مفسده در فقه و اصول       139


گفتار سوم: قرائت‌های اولویّت دفع مفسده نسبت به جلب مصلحت        141


گفتار چهارم: مدرک و سند قرائت‌های چهارگانه     141


گفتار پنجم: اولویّت دفع مفسده در هنگام شک       159


مبحث دوّم: اولویّت با قاعدۀ قرعه         161


گفتار اول: جایگاه قرعه در تشخیص اَهمّ 161


گفتار دوم: مدرک و سند قاعدۀ قرعه      162


     گفتار سوم: نمونه‌های عینی قرعه در فقه        168


گفتار چهارم: شروط قرعه در تشخیص اَهمّ          171


گفتار پنجم: اندیشۀ مختار در تمسّک به قرعه        173


جمع بندی و نتیجه گیری       177


منابع و مآخذ         193