بررسی تطبیقی عرفان عملی اسلامی و مسیحیت ارتدوکس بر پایه رسالۀ سیر و سلوک سید بحرالعلوم و فیلوکالیا

عرفان عملی در اسلام و مسیحیت ارتدوکس شرقی، موضوعی است که این رساله به بررسی آن خواهد پرداخت. در راستای این هدف در عرفان اسلامی، رسالۀ سیر و سلوک منسوب به سید بحر­العلوم و در عرفان مسیحی، کتاب فیلوکالیا انتخاب شده است.


در این پژوهش از یک سو، عرفان اسلامی و طریق مشخص سیر و سلوک عرفان اسلامی قرار دارد که نمونه جامعی از آن در رسالۀ سیر و سلوک منسوب به سید بحرالعلوم نجفی انعکاس یافته است. این رساله، رساله­ای موجز اما جامع در بیان مسیر سالک به سوی حق است. مؤلف این رساله، سید محمد مهدی بحرالعلوم یکی از علمای دینی بنام شیعه است. او بر اساس آیات قرآن و روایات اهل‌بیت ع مسیر واضحی را از سیر سالک الی الله ترسیم می­کند.


 در سوی دیگر این پژوهش، فیلوکالیا مجموعه‌ای مفصّل از مکتوبات و رسائل عرفانی است که بین قرن چهارم تا پانزدهم میلادی توسط پدران کلیسای ارتدوکس شرقی با هدف راهنمایی راهبان و به این خاطر که دستورالعملی جهت حیات مراقبه‌ای آنان باشد، نگاشته شده است. 


در این پژوهش سعی شده مبانی و اصول عرفان عملی و سیر و سلوک، مبتنی بر دو متن فوق بررسی شده و در نهایت موارد اشتراک و افتراق آن دو مشخص شود. همچنین در خلال بحث از شباهت‌ها و تفاوت‌ها، سعی بر این خواهد بود که به تأثیر چارچوب هستی‌شناسی بر رویکرد سلوکی این دو کتاب توجه شود.

 


 


سخن ناشر            11


 


فصل اول: کلیات    13


 


تبیین موضوع        15


 


تعریف مفاهیم        17


 


دلایل خاص انتخاب موضوع   18


 


پرسش اصلی و فرعی تحقیق  18


 


فرضیه اصلی و فرعی تحقیق 19


 


پیش‌فرض‌های ضروری تحقیق 19


 


پیشینه تحقیق         19


 


هدف یا اهداف اصلی تحقیق   20


 


اهمیت تحقیق        20


 


فایده تحقیق           21


 


روش تحقیق         21


 


فصل دوم: عرفان عملی در رسالۀ سیر و سلوک    23


 


رسالۀ سیر و سلوک ؛ مؤلف و نسبت     25


 


مسئلۀ پیش روی انسان نزد بحرالعلوم: تعلّق و اسارت در أنانیت         29


 


راهکار رهایی نزد بحرالعلوم: قطع تعلّق 32


 


قطع تعلّق روح از بدن          38


 


گواهی زبانی بر یگانگی خدا و هدایت پیامبر اکرم            39


 


عمل به احکام شریعت          39


 


عمل با تسلیم و ترک اعتراض 41


 


عمل با شوق و رضا و رغبت 42


 


ترک عادات و ترک همنشینی با اهل گناه 46


 


جنگ و پیروزی بر شیطان (فتح و ظفر اول)       46


 


قطع تعلّق روحِ روح از روح  52


 


اذعان به نیستی خود 53


 


مشاهدۀ نیستی خود  54


 


محو تمام آثار وجود خود؛ ورود به عالم خلوص     56


 


احکام فقه نفس جهت قطع تعلّق            61


 


احکام مربوط به کیفیت عمل   62


 


ترک عادات          62


 


عزم       63


 


وفا         63


 


مسارعت 63


 


رفق و مدارا          63


 


ثبات و دوام           63


 


مراقبه     64


 


محاسبه   65


 


احکام مربوط به بدن 65


 


احتراز از مشتهیات به قدر استطاعت     65


 


مؤاخذه    65


 


ادب       66


 


صمت     67


 


جوع       67


 


طهارت   67


 


سهر (بیداری در شب)          68


 


خلوت     68


 


احکام مربوط به قلب            69


 


نیت       69


 


ارادت     69


 


تضرع    70


 


کتمان سرّ 70


 


احکام مربوط به ذکر            71


 


ورد        71


 


نفی خواطر           72


 


ذکر و فکر           81


 


استاد معنوی         89


 


هدف: حیات ابدی (فنا و بقاء در معبود)  93


 


فصل سوم: عرفان عملی در مسیحیت ارتدوکس (شرقی)؛ فیلوکالیا       99


 


فیلوکالیا؛ متون معنوی ارتدوکس شرقی   101


 


گردآورندگان فیلوکالیا           103


 


معیار انتخاب متون  104


 


مخاطب فیلوکالیا     105


 


منشاء‌های الهیاتی فیلوکالیا      106


 


شیوه معنوی و تربیت فیلوکالیا 107


 


تأثیر فیلوکالیا         110


 


مسئله پیش روی انسان در فیلوکالیا        112


 


هبوط      113


 


رابطه بین صورت الهی و فیض           115


 


رابطۀ بین صورت الهی و تشبّه الهی     117


 


راهکار رهایی در فیلوکالیا     118


 


توبه (تغییر ذهن)    120


 


معنای توبه           123


 


توبه و رابطه آن با مراقبه و گناه          124


 


توبه به مثابه رنج اختیاری و کارکرد آن 125


 


توبه مقبول و نشانه‌های آن     126


 


توبه، اشک و تصفیه قلوب     128


 


استفاده از امیال در جهت سلوک           130


 


تعریف قدیسان فیلوکالیا از امیال یا شیاطین          131


 


دو رویکرد نسبت به شهوات نزد پدران فیلوکالیا    133


 


معنای بی‌شهوتی     138


 


راههای تغییر یا مبارزه با امیال و شیاطین           141


 


عبادت    147


 


مراحل عبادت        148


 


شروط عبادت        151


 


تطهیر عقل           153


 


عبادت و فیض       154


 


مراقبت از قلب (عقل)          157


 


قلب به مثابۀ امیر بدن           160


 


قلب خالص؛ قلب خالی از صور           160


 


عقل تطهیر یافته به مثابه «آدم» جدید     162


 


قوه تمییز 162


 


طرق تطهیر قلب    163


 


ضرورت پدر معنوی           165


 


اطاعت محض از پدر معنوی  168


 


پدر معنوی و قوه تمییز         171


 


پدر و مرجعیت معنوی         172


 


سکون     174


 


راه ایجاد سکون     177


 


انزوا و سکوت      178


 


نیایش عیسی         179


 


مراقبت از عقل      180


 


نیایش عیسی         180


 


روح القدس و نیایش عیسی    182


 


نیایش عیسی و عبادت بی‌صورت         183


 


تکنیک‌های فیزیکی برای نیایش عیسی   184


 


غایت؛ خداگونگی   185


 


خداگونگی؛ هدف نجات         188


 


خداگونگی؛ هدف تجسّد مسیح  190


 


خدا گونگی؛ نگاه کل نگرانه   192


 


خداگونگی به حیث قوا          193


 


خداگونگی و فیض   195


 


فصل چهارم: مقایسه و تحلیل  197


 


اتکا به کتاب مقدس با رویکرد تأویلی     200


 


مبانی انسان‌شناسی سلوک      201


 


مبانی جهان‌شناسی سلوک       204


 


نقش فیض الهی      205


 


نقش ذکر  206


 


ضرورت استاد معنوی          207


 


اهمیت شریعت و ظاهر دین    208


 


غایت سلوک          209


 


فهرست منابع        213


 


نمایه‌ها    216