فرشته‌شناسی از دیدگاه شیخ اشراق و ملامحسن فیض‌کاشانی

فرشته ها در قرآن و کتب روایی اسلامی همواره یکی از بحث برانگیزترین موضوعات برای عموم مسلمین و نیز علما و اندیشمندان بوده است که مباحث طولانی و متنوعی در خصوص آن مطرح بوده است. 


سرکار خانم دکتر مهناز کهندانی از فارغ التحصیلان مدرسه عالی شهید مطهری با نگارش رسالۀ «فرشته‌شناسی از دیدگاه شیخ اشراق و مولا محسن فیض کاشانی» سعی در پژوهش دربارۀ این موضوع مطرح فلسفی و مذهبی داشته که می‌تواند در مباحث فرهنگی روز نیز مفید باشد.


شیخ اشراق و مولامحسن فیض‌کاشانی از اندیشمندان بزرگ ایران‌زمین‌اند که سهمی بسزا در بنای فکری فرهنگی‌ما داشته‌اند ولذا سعی در معرفی هرچه‌بیشتر آنها واندیشه‌هایشان شایسته‌وبایسته است.


لازم است از مرحوم حضرت آیت الله امامی کاشانی(رحمت الله علیه) که این رساله با راهنمایی ایشان به ثمر نشست، تقریظی نیز بر آن افزودند که در کتاب آمده است.

 


 


مقدمۀ ناشر                                                                       11


تقریظ حضرت آیت الله امامی کاشانی (حفظه الله)                           13


تشکر و تقدیر:                                                                   15


مقدمه:                                                                            17


فرشته‌شناسی؛ راه برون‌رفت از بن‌بست فرهنگ مدرن                     17


    1.دوگانه‌انگاری عقلانیت و معنویت                                      18



  1. دوگانه‌انگاری ایران و اسلام 19


    فرشته‌شناسی، به مثابۀ مسیر آشتی دوگانه‌ها                             20


    فرشته شناسی حکیمانه و رفع مشکل مادی مجرد بودن فرشتگان     21


    روش پژوهش                                                                22


 


فصل اول:زندگی‌نامه شیخ سهروردی و  فیض کاشانی         23


گفتار اول: زندگی‌نامه شیخ شهاب‌الدین سهروردی              24


    1.تولد و حیات سهروردى                                     25


    2.حکمت اشراق                                                 28


    3.حماسه‌ای عرفانی                                                         28


    4.منابع حکمت اشراق                                                      29


        الف. حکمت ایران باستان                                              29


        ب. حکمت یونان                                                       30


        ج. عرفان                                                                31


        د. قرآن                                                                   32


        5.شهادت و دلیل آن                                                     33


    6.آثار سهروردی                                                            34


گفتار دوم: زندگی‌نامه مولامحسن فیض کاشانی                             37


    1.تولد و حیات مولا محسن فیض                                         37


    2.دیدار با ملاصدرا                                                         41


    3.منابع فیض                                                                42


        الف. آیات و روایات                                                    42


        ب. عقل و اندیشه‌های فلسفی                                           43


        ج. اندیشمندان پیشین                                                    46


 


فصل دوم:فرشته‌شناسی نزد شیخ اشراق و فیض کاشانی       49


گفتار اول: مقدمات فرشته‌شناسی شیخ اشراق                                50


سرآغاز سخن                                                                    50



  1. نور پایۀ حکمت نورانی اشراقی 51

  2. خودشناسی، سرآغاز فرشته‌شناسی 55

  3. فیاضیت نور 57

  4. بداهت نور 58

  5. تشکیک نوری 58

  6. محبت و قهر 60

  7. اشراقات جوهری 63


گفتار دوم: ماهیت ملائکه                                                      64



  1. جسمانی بودن فرشتگان 66

  2. نظر بت‌پرستان و مجوس 70

  3. غیرجسمانی بودن فرشتگان 72

  4. 3: نظریۀ مسیحیان 72

  5. 3: نظر اهل حکمت (تجرد از ماده) 72


گفتار سوم: مراتب فرشتگان نزد فیض و شیخ اشراق                       81



  1. مبدأ علم فرشتگان 81


    2.ملائکۀ مهیم                                                               86


        توضیحات حکیم میرزاهاشم اشکوری درباره فرشتگان مهیم      89


        ویژگی‌های ملائکۀ مقرب از دید فیض                                92


            الف. مبتهج به ذات حق                                             92


            ب. غرق در محبت الهی                                           92



  1. نور اقرب، اول نور صادر از نورالانوار در نظام اشراقی 93

  2. عالم فرشتگان مقرب الهی (انوار قاهرۀ طولی) 96


        فیض و ملائکۀ عقلیه                                                    99


        اسامی متعدد ملائکۀ عقلیه از نگاه فیض                              99


    5.عالم فرشتگان عقلی متکافئه (انوار قاهرۀ عرضی)                  104


    6.عالم فرشتگان مثالی (عالم مثال)                                       107


    7.عالم فرشتگان در عالم مادون                                           107


        الف- فرشتگان فلکی                                                    107


        ب.فرشتگان موکل عالم ماده                                           109


            کثرت ملائکۀ مدبر                                                  112


            طاعت فرشتگان از اوامر الهی                                                113


            همراهی عالم مجردات و عالم ماده در فرشتگان مدبر          115


    8.نفس انسانی، آخرین مرتبۀ فرشتگان                                   121


        ملائکۀ نگهبان انسان (معقّبات )                                       124


        الهام و وسوسه                                                           126


        انسان‌هایی که شیطان یا فرشته می‌شوند                              131


        فاعلیت فرشتگان و توحید افعالی                                      133


        تأثیرات فرشته‌شناسی فهلویون بر شیخ اشراق                       139


گفتار چهارم: عالم مثال و توجیه فلسفی صفات جسمانی ملائکه           149


        لا ینحل ماندن توجیه بال فرشتگان                        150


        عالم فرشتگان نیمه‌مجرد و نیمه‌مادی(عالم مثال منفصل)          155


        عالم مثال، برزخ میان عالم عقل و ماده                               156


    دلایل اثبات عالم فرشتگان مثالی                                           161


        برهان اول: استقلال صور حسی و خیالی                            161


        برهان دوم: برهان امکان اشراف                                      162


        برهان سوم: لزوم عالمی میانه در هستی شناسی فلسفی            166


    نگاه عرفانی به آیات و روایات                                            168


    مثال‌هایی از تمثلات برزخی و مثالی                                     170


    مؤیدات روایی عالم مثال                                                   174


    ثمرات عالم مثال                                                177


گفتار پنجم : فرشتۀ وحی نزد شیخ اشراق و فیض کاشانی                 179


    1.معانی‌ لغوی‌ و اصطلاحی‌ وحی و الهام‌                                179


    2.دید فلسفی شیخ اشراق به فرشتۀ وحی                                  180


    3.کیفیت ادراک وحی                                                       183


       الف. فرشتۀ وحی در فلسفۀ فارابی                                     184


        ب. فرشتۀ وحی در فلسفۀ ابن‌سینا                                     187


        ج. فرشتۀ وحی در فلسفۀ سهروردی                                  191


        د. فرشتۀ وحی نزد مولا محسن فیض کاشانی                        193


گفتار ششم : صفات فرشتگان نزد فیض و شیخ اشراق                     205


    الف. فراوانی ملائکه                                                        205


    ب. تقرب و نزدیکی به خدا                                    208


    ج. عصمت از گناه و عصیان‌ورزی                                      208


    د. قوّت بسیار                                                                209


    ﻫ . تسبیح دائمی حق تعالی                                     210


    و. غذا نمی‌خورند و ازدواج ندارند                                        210


    ز. دوری از خواب و سستی                                               211


    ح. مقام معلوم ایشان                                                        212


    ط. ذلیل بودن در برابر حق تعالی                                         213


 


فصل سوم: نتایج تطبیقی آرای شیخ اشراق  و فیض کاشانی   215


گفتار اول: نقش و ضرورت فرشته‌شناسی                                   217


    1.نقش فرشته‌شناسی در خداشناسی                                       217


    2.نقش فرشته‌شناسی در تبیین نبوت                                      222


    3.نقش فرشته‌شناسی در وحدت ادیان                         224



  1. نقش فرشته‌شناسی در معرفت‌شناسی 225


    5.نقش فرشتگان در انسان‌شناسی                                         226


    6.نقش آشنایی با فرشتگان در الهی شدن زندگی             228


گفتار دوم: وحدت وحی و عقل و شهود نزد فیض و شیخ اشراق          231


    1.برائت از علم و عرفان منقطع از وحی الهی                          232


    2.نقل، میزان صحت یافته‌های عقلی                                      233


پایان سخن                                                                        239